№8-лекция тақырыбы: Көне түркілер әдебиетінің поэтикасы (1 сағат. 8-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	магистранттың көне түркілер әдебиетінің поэтикасын анықтай білуіне;
-	көне түркілер әдебиеті поэтикасының ерекшеліктерін ажыратуына;
-	көне түркілер әдебиеті поэтикасының өзге әдебиеттердің поэтикалық құрылымынан өзгешелігін көрсете білуіне,
-	көне түркілер әдебиеті поэтикасының ізін фольклор мен қазіргі әдебиеттен таба білуіне;
-	көне түркілер әдебиеті поэтикасының көркемдік қызметін анықтай білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	магистрант көне түркілер әдебиеті поэтикасының көркемдік қызметін анықтай отырып, оларды ажырата, нақтылай, түсіндіре, мысалдар келтіре, талдай,  талқылай алатын болады.

	Орхон ескерткіштерінде көне түріктердің наным-сенімі, өмір туралы түсінігі көркем бейнеленген. Мысалы, қаған (хан) Тәңірі Ата мен от-су, жер Ананаң құдыретімен дүниеге келеді. Оны көк тәңірі жердегі түркі халқын ұйыстырып, иелік етсін деп әдейілеп жаратады. Бұл көк түріктердің аспанды-ата, жерді ана деп ұғынуының көрінісі. Екеуінің ортасында адам жаралған.
	Ертедегі түркілер жалпы жаратылыстың төрт негізі бар деп есептеген. Олар: топырақ (жер), су, от, жел (ауа). Осы түсінік Елтеріс пен Елбілге қатынның дүниеге келуінен байқалады.
	Сондай-ақ көне түркілерде көк бөрі аңыздары кеңінен таралған. Көк бөрі туралы айтылатын мифтерде табиғатты әр қырынан тани білген түркілердің өзіндік білімінің көрінісі байқалады. Мысалы, баяғы жаугершілік заманда үйсіннің Нәнді биі жау қолынан қаза тауып, артында жаңа туған Елжау деген баласы қалады. Оны жаулар далаға тастап кетеді. Оны көкбөрі асырап өсіреді. Құстар жем тасып береді. Бала күшті болып өсіп, елін қорғаған Елжау би аталады. Енді бір аңызда жаулар он жасар баланың аяқ-қолын кесіп, қамыстың арасына тастап кетеді. Көк тәңірі оған бөлтіріктері өлген көк бөріні жолықтырады. Көк бөрі емізіп, ер жеткізеді. Сол бала Көкбөрі атанады. Шыққан тайпасын «Көкбөрі тайпасы» дейді. Қазақтың ата-бабалары өздерін Көкбөрі ұрпақтарымыз деп есептейді. Қазақтың атасы болған Көкбөрінің немерелері жаугершілікте Ақ қазға айналып бірі Енесай өзені жаққа, енді бірі Шу өзені жаққа, енді бірі Алтай жағына ұшып кетеді. Содан түріктердің ата-бабалары тарады. Мұндай сарындар жазба ескерткіштердің мәтіндерінде де кездесіп тұрады. Мысалы, Күлтегін атынан баяндалатын тарихта да халықтың дүние, әлем туралы мифтік түсінігі мен эпикалық санасы аңғарылады. Түрік қағандарын дүниенің жаралуынан бері келе жатқан етіп көрсету, жер-жаһанның тірегі ретінде дәріптеу шежіренің емес, эпостың табиғатына тән құбылыс. Сондай-ақ, «Жоғарыда Көк тәңірі, төменде Қара жер жаралғанда екі арасында кісі ұғылы жаралған екен.  Кісі ұғылының үстінен (Билік жүргізуге) менің арғы бабаларым Буын қаған, Істеми қаған таққа отырған екен» деген тәрізді жолдарда тарихи дәлдік жоқ, мұнда қаһарманның «Осылай болуға тиіс» деген аңсары, мұраты байқалады.
Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Көне түркілер әдебиеті туралы не білесіз?
2.	Көне түркілер әдебиетіндегі поэтика қызметінің ролі жайында не білесіз?
3.	Көне түркілер әдебиетінің поэтикасы турасында мысалдар келтіріңіз!
4.	Қазақ фольклорындағы поэтика мен Көне түркілер әдебиетіндегі поэтикаға мысалдар келтіріңіз!
5.	«Күлтегін» жыры туралы не білесіз?
6.	«Тоныкөк» жырындағы поэтиканың көркемдік қызметін көрсетіңіз!
7.	Көне түркілер әдебиетіндегі поэтиканың қазақ фольклоры поэтикасынан айырмашылығы бар ма?
8.	Көне түркілер әдебиеті поэтикасынан мысалдар келтіріңіз!
9.	Көне түркілер әдебиетінің қазіргі әдебиетке әсері бар ма?
10.	Көне түркілер әдебиеті поэтикасын зерттеген ғалымдардың еңбектеріне тоқталыңыз!

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

  1. Қондыбай С. Толық шығармалар жинағы. 1-том. Қазақ мифологиясына кіріспе. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. 
  2. Ісләмжанұлы Кенжехан (Матыжанов). Қазақтың отбасы фольклоры. Монография. – Алматы: Арыс, 2007.
  3. Мыңжанұлы Н. Қазақтың мифтік аңыздары. – Алматы: Дәуір, 2002.
  4. Тойшанұлы А. Түрік-моңғол мифологиясы: Монография. – Алматы: «Баспалар Үйі», 2009.
  5. Қасқабасов С. Таңдамалы. Т.2. Мифология. Фольклор. Әдебиет – Алматы: 2014.
  6. Қасқабасов С. Ойөріс (Фольклор туралы). – Астана: Астана полиграфия, 2009.
  7. Бабалар сөзі. Жүзтомдық. – Астана: «Фолиант», 2011. T.8. – Қазақ мифтері.
  8. Орынбеков М.С. Древние верования Казахстана. – Алматы, 2002.
9. Мауленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздар мен мифтердің көркемдік қызметі. Канд. дисс.  авторефераты. Алматы, 2001.
     10. Қазіргі әдебиет және фольклор. Алматы, 2009.
     11. Асылбекұлы С. Қазақ повесі (генезис, эволюция, поэтика). Монография. Алматы: Үш қиян, 2008.
     12. Жанайдаров О. Ежелгі Қазақстан мифтері. Астана: Аруна, 2006.
           13. Айвазян М.К. Русская литература и фольклор. Ереван, ЕГУ, 2009.

Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.